Note kuhusu corridor yenye giza ilikuwa fupi, lakini ilibadilisha namna Zawadi alivyolitazama complaint box. Sanduku lilikuwa limeonekana kama jibu zuri: mwanafunzi anaandika, anaweka karatasi, mtu mzima anasoma. Lakini karatasi hiyo ilipomfanya Ruth aende usiku huo huo kukagua corridor na kugundua kwamba generator changeover ilikuwa kweli inaacha sehemu moja bila mwanga kwa karibu dakika tatu, Zawadi aliona kwamba sanduku lilikuwa mwanzo tu.
Tatizo halikuwa namna ya kusema. Tatizo lilikuwa nini hutokea baada ya kusema.
Kesho yake, student council ilikutana katika darasa la Geography. Hana hakuwa council member, lakini alikuwa amealikwa pamoja na wanafunzi wengine walioishi katika accommodation ya muda. Muriithi alitaka kikao kiwe dakika thelathini. Kilichukua karibu saa mbili.
Zawadi alianza kwa swali moja: “Mkisema kuna tatizo, mnatarajia nini kitokee?”
Mikono ikainuka.
“Tusijulikane lazima,” mwanafunzi mmoja alisema.
“Mtu ajibu,” mwingine akaongeza.
“Tusisubiri mpaka watu wengi walalamike.”
“Na kama ni emergency, sanduku si nzuri. Unaweka note leo, mtu anasoma kesho.”
Hana alikuwa akiandika kwenye ubao. Akatengeneza mistari mitatu:
`NOW` — jambo la haraka; `TODAY` — jambo linalohitaji hatua ndani ya siku; `ROUTINE` — jambo la kuboresha lakini si hatari ya sasa.
Muriithi akasema, “Watoto watajuaje tofauti?”
Hana akageuka. “Mkiweka mifano.”
Wakaweka mifano. Moto, mtu kutoweka, mlango kufungwa wakati wa emergency, mtu kuumia vibaya: NOW. Taa iliyoharibika kwenye sleeping corridor, privacy screen kuvunjika, mwanafunzi kuogopa eneo fulani: TODAY. Pendekezo la kuongeza hooks za nguo, kubadilisha muda wa lights-out, kuongeza shelf: ROUTINE.
Ruth akaongeza njia za kufikisha taarifa. NOW ingeenda moja kwa moja kwa matron, teacher on duty au security. TODAY ingeweza kupitia complaint box, class teacher au form mpya ya desk. ROUTINE ingeenda kwa student council review kila wiki.
“Na anonymous?” mwanafunzi mmoja akauliza.
“Itaendelea,” Zawadi alisema. “Lakini anonymous report inaweza kuwa ngumu kufuatilia kama tunahitaji details.”
“Basi mtu achague kama anataka jina lake lijulikane kwa response team tu,” Hana alisema. “Sio kwa kila mtu.”
Zawadi akamwangalia. “Hiyo ni nzuri.”
Muriithi akakaa nyuma, mikono ikiwa imevuka. “Tunatengeneza bureaucracy nyingine.”
Hana akajibu kabla ya Zawadi. “Bureaucracy ni mbaya kama hakuna anayejibu. Lakini sasa tulikuwa na tatizo tofauti: kila mtu alikuwa anajua jambo fulani na hakuna njia ya kujua nani analifanyia kazi.”
Darasa likawa kimya. Muriithi akacheka kidogo. “Hilo limenipiga moja kwa moja.”
Wakaendelea.
Kila report ingepewa namba. Status zake zingekuwa `RECEIVED`, `ACTIONED`, `REFERRED`, au `CLOSED`. Hakuna jina la mwanafunzi lingeonekana kwenye notice board; board ingeonyesha tu idadi ya issues na status. Mambo ya safeguarding yasingewekwa kwenye mfumo wa wazi kabisa bali yangeenda moja kwa moja kwa counselor na designated safeguarding lead.
Kisha wakajadili jambo gumu zaidi: je, mwanafunzi ana haki ya kujua kwa nini complaint yake imefungwa?
“Ndiyo,” Hana alisema. “Vinginevyo ‘closed’ inaweza kumaanisha mmetupa karatasi.”
Ruth akasema, “Lakini baadhi ya majibu yanaweza kuwa confidential.”
“Basi semeni ‘action taken but details confidential’,” Hana akajibu.
Zawadi aliandika sentence hiyo. Mfumo wao ulianza kuwa kitu ambacho hakikuwa tu sanduku la kulalamika, bali route ya accountability.
Mchana, facilities team ilirekebisha generator changeover. Taa ya corridor haikuzima tena zaidi ya sekunde chache. Kwenye status sheet, report #001 ikabadilika `RECEIVED → ACTIONED → CLOSED`, pamoja na maelezo mafupi: `automatic changeover connection corrected; night test PASS`.
Wanafunzi waliiona. Hakuna shangwe. Hakuna video. Lakini kesho yake kulikuwa na notes tatu mpya.
Moja iliomba curtain ya ziada. Moja ilisema tap ya mwisho ilikuwa inavuja. Ya tatu haikuwa kuhusu jengo.
`Mwalimu wa duty jana alisema mtu anayelalamika sana anaweza kurudishwa nyumbani. Hiyo inatufanya tuogope kuandika.`
Zawadi aliisoma mara mbili.
Hii haikuwa bolt iliyolegea wala bulb iliyoungua. Ilikuwa kuhusu culture.
Ruth alisema, “Tunajua ni nani aliyesema?”
“Hakuna jina.”
Muriithi alipoonyeshwa, uso wake ukawa mzito. “Hiyo inaweza kuwa imetolewa nje ya context.”
Zawadi hakujibu mara moja. Alikumbuka video ya kwanza ya Hana na jinsi shule ilivyokimbilia kusema haina context kabla ya kukagua kile ilichoonyesha.
“Tuanze kwa kuuliza kama sentensi kama hiyo ilisemwa,” alisema. “Halafu context.”
Walizungumza na teachers on duty kwa ujumla, bila kutafuta culprit mbele ya wanafunzi. Mwalimu mmoja, Mr. Kamau, alikiri kwamba alikuwa amewaambia wanafunzi wawili, “Kama hali haiwafai kabisa, wazazi wenu wanaweza kuwachukua.”
“Nilimaanisha option, si threat,” alisema.
Ruth akajibu, “Lakini mtoto anayelalamika kuhusu usalama anaweza kusikia, ‘endelea kuongea na utaondolewa.’”
Kamau alinyamaza. “Sikufikiria hivyo.”
Zawadi akasema, “Ndiyo maana reporting route haitoshi. Tunahitaji response language.”
Wakaandika sentensi rahisi kwa staff: `Asante kwa kuripoti. Tutakagua. Kuripoti hakutaathiri nafasi yako shuleni wala kutatumika kama adhabu.`
Muriithi aliisoma na kusema, “Hii iwe kwenye briefing ya kila teacher on duty.”
Jioni, Hana alisimama mbele ya notice board mpya. Report #001 ilikuwa CLOSED. #002 hadi #004 zilikuwa RECEIVED. Hakuna majina.
“Unadhani watu wataendelea kutumia?” Zawadi akauliza.
“Kama mtaendelea kujibu.”
“Na tusipojibu?”
Hana akatabasamu bila furaha. “Basi tutarudi kwenye video.”
Zawadi alijua hiyo haikuwa tishio. Ilikuwa kipimo cha uaminifu.
Kabla lights-out, Ruth alipokea report ya NOW moja kwa moja kutoka kwa mwanafunzi: exit ya darasa la pili ilikuwa inashikamana wakati wa kufunguliwa. Facilities walifika ndani ya dakika kumi na tano na kurekebisha hinge.
Kesho yake, student council ilipendekeza kitu kingine: usalama usipimwe tu kwa kama mlango unafunguka ukiwa tupu. Upimwe wakati watu wote wanatoka kwa pamoja.
Muriithi akasema, “Mnataka drill?”
Hana akatikisa kichwa. “Usiku. Kwa hali halisi.”
Ruth akatazama Zawadi.
Zawadi akasema, “Basi kesho tutafanya night evacuation drill. Na safari hii hatutapima karatasi. Tutapima watu.”
---